ارتباط میان اخلاق و هنر مسأله ای است که از دیرباز مورد توجه هنرمندان و فیلسوفان بوده است. از دوران باستان، فلاسفه ای چون افلاطون و ارسطو به امکان نقد اخلاقی در هنر و تأثیر آن بر وجه زیبایی شناختی اثر هنری توجه بسیار داشتند؛ و سپس در دوره های بعد سایر فیلسوفان و هنرمندان، مانند هیوم، کانت، نیچه، و تولستوی دیدگاه های متفاوتی در این باب عرضه کردند. مشهورترین این دیدگاه ها را می توان «اصالت زیبایی شناسی»، «اصالت اخلاق»، «خودآیینی گرایی» و «اخلاق گرایی»، «کثرت گرایی ارزشی» و «اخلاق ستیزی» خواند. مقاله پیش رو قصد دارد به بررسی دیدگاه «اخلاق ستیزی» بپردازد، که متیو کیئرن، فیلسوف انگلیسی معاصر، آن را طرح کرده است و دنیل جیکوبسن نیز در این امر او را یاری کرده است. این دیدگاه قائل است به این که گاهی ارزش هنری اثر دقیقاً ناشی از سرشت ضداخلاقی آن یا قبحی اخلاقی در آن است. کیئرن دو دسته دلیل در دفاع از این دیدگاه اقامه کرده است، که به ترتیب می توان آن ها را دلایل مبتنی بر واکنش های عاطفی-شناختاری و دلایل مبتنی بر قدرت معرفت بخشی هنر نامید. در این مقاله، می کوشیم نخست گزارش دقیقی از این دیدگاه به دست دهیم و سپس به تقویت پاره ای از دلایل کیئرن می پردازیم و در نهایت دیدگاه او را نقد و ارزیابی ای کلّی می کنیم.

ظلم امری نکوهیده و مخالف فطرت انسانی است و انسان ها آن را برنمی تابند. دین اسلام نیز همواره بر حفظ عزت و حرمت انسان ها تاکید داشته است. اگر چه ظلم ستیزی در ادبیات فارسی بازتاب داشته است و ویژه شعر شیعی نیست، اما در آثار شاعران شیعه به لحاظ آثار تربیتی و نیز حساسیت شیعیان، تشخص و تمایز جدی پیدا کرده است.در این مقاله، ابتدا مخالفت با ظلم و جور از دیدگاه آیات و روایات به عنوان سرچشمه های تفکر شیعه ذکر شده است؛ آن گاه در این زمینه، سروده های بیش از بیست تن از شاعران شیعی، از کسایی مروزی (قرن چهارم) تا حکیم صفای اصفهانی (قرن چهاردهم) آورده شده است. در ذکر نام سرایندگان نیز، ترتیب تاریخی رعایت شده است تا خواننده با سیر این مضمون در طول تاریخ هزار ساله اش آشنا شود.

در میان خیل شاعران گذشته پارسی زبان، به کمتر شاعری بر می خوریم که دست از جان بشوید و در مقابل پادشاهان و قدرتمندان -چه آشکارا و چه به زبان حکایت و رمز- حرف حق بگوید و بلندی همت را در مقابل خوان پرنعمت آنان دوتا و دوتو نکند، در این میان بعضی از عارفان، با تکیه بر قدرت لایزالی یگانه معشوق ازلی، چه از زبان خود یا با گفتار طبقات پایین جامعه و یا از قول دیوانگان عاقل، تازیانه انتقاد را بر گرده این قدرتمندان می کوبند، شعر این گونه شاعران است که می تواند لقب «تازیانه سلوک» بگیرد.یکی از این شاعران عارف، عطار نیشابوری است، که «سلطانی» جز آن «سلطان حقیقی» نمی شناسد و «شاهی» جز «پادشاه ازلی» نمی داند.عطار، از سویی لوازم و خلق و خوی پادشاه عادل را بیان می کند و از جهت دیگر، از زبان توده مردم آنها را می نکوهد و گاه پند و اندرز می دهد، و گاه با خشم در مقابل آنان می ایستد و حق گویی می کند.این مقاله بحثی جستجوگرانه درباره قدرت ستیزی عطار نیشابوری است.

مفهوم عادت ستیزی یکی از مفاهیمی است که عین القضات همدانی در بسیاری از موارد شرح و بسط آرای خود از آن سود جسته است. این جستار با گردآوری، طبقه بندی و نتیجه گیری از نمونه های پراکنده ای که در بردارنده این مفهوم است، می کوشد تا معنای مجملی از «عادت» و «عادت ستیزی» در نظام فکری عین القضات ارایه کند. این نمونه ها که مستند بر دو اثر مهم او یعنی تمهیدات و سه جلد نامه هاست، عادت ستیهی این عارف عادت ستیز را در دو وجه «بینش و گفتار» و «کنش و احوال» معرفی می کند و نتیجه می گیرد که عادت ستیز راستین هر دوی این ویژگی ها، یعنی قلم زدن برای ذم عادت و قدم زدن در راه زدودن عادت را در خود نهفته دارد.